ارتودنسی برای افراد با ضایعه نخاعی؛ آیا افراد روی ویلچر می‌توانند ارتودنسی انجام دهند؟

یکی از سؤالاتی که ممکن است برای افراد دارای ضایعه نخاعی یا خانواده‌های آنها مطرح شود این است که آیا استفاده از ویلچر یا محدودیت‌های حرکتی می‌تواند مانعی برای انجام درمان ارتودنسی باشد؟

پاسخ کوتاه این است که در بسیاری از موارد، خیر.

ضایعه نخاعی به خودی خود به این معنا نیست که فرد نمی‌تواند درمان ارتودنسی انجام دهد. بسیاری از افراد دارای ضایعه نخاعی، در صورت مناسب بودن شرایط عمومی و وضعیت دندان‌ها و لثه‌ها، می‌توانند درست مانند سایر افراد از درمان ارتودنسی بهره ببرند. با این حال، درمان این افراد ممکن است به ملاحظات بیشتری نیاز داشته باشد؛ از نحوه انتقال و قرار گرفتن بیمار روی یونیت گرفته تا وضعیت سلامت عمومی، داروهای مصرفی، بهداشت دهان و حتی مدت زمانی که بیمار می‌تواند در یک وضعیت مشخص قرار بگیرد.

من در کلینیک ارتودنسی دکتر مهدی فهیمی هنزائی معتقدم محدودیت حرکتی نباید به صورت خودکار به محدودیت در دریافت خدمات دندانپزشکی و ارتودنسی تبدیل شود. آنچه اهمیت دارد این است که شرایط هر فرد به صورت جداگانه بررسی شود و طرح درمان متناسب با نیازها و توانایی‌های همان بیمار طراحی گردد.

ضایعه نخاعی چیست و چه ارتباطی با درمان ارتودنسی دارد؟

ضایعه نخاعی یا Spinal Cord Injury می‌تواند در اثر حوادث، بیماری‌ها یا شرایط مختلف ایجاد شود و بسته به محل و شدت آسیب، درجات متفاوتی از اختلال حرکتی و حسی ایجاد کند.

بعضی از افراد دارای ضایعه نخاعی قادر به راه رفتن با وسایل کمکی هستند و برخی دیگر برای جابه‌جایی از ویلچر استفاده می‌کنند. همچنین شرایط دو فرد دارای ضایعه نخاعی الزاماً مشابه یکدیگر نیست. سطح آسیب، کامل یا ناکامل بودن ضایعه، قدرت عضلات، کنترل تنه، توانایی جابه‌جایی و وجود بیماری‌ها یا مشکلات همراه می‌تواند کاملاً متفاوت باشد.

به همین دلیل در ارتودنسی این بیماران نمی‌توان یک نسخه واحد برای همه در نظر گرفت.

از دیدگاه من به عنوان متخصص ارتودنسی، سؤال اصلی این نیست که «آیا بیمار روی ویلچر است؟» بلکه باید ببینیم آیا شرایط دهان و دندان و سلامت عمومی او برای درمان ارتودنسی مناسب است و برای انجام ایمن و راحت درمان چه تغییراتی باید در روند معمول ایجاد کنیم.

آیا فردی که روی ویلچر است می‌تواند ارتودنسی ثابت انجام دهد؟

در بسیاری از موارد بله.

اگر دندان‌ها و بافت‌های نگهدارنده آنها شرایط مناسبی داشته باشند و مانع پزشکی خاصی وجود نداشته باشد، استفاده از براکت‌های ارتودنسی ثابت می‌تواند یکی از گزینه‌های درمان باشد.

حرکت دندان در ارتودنسی در نتیجه اعمال نیروهای کنترل‌شده به دندان و پاسخ استخوان و بافت‌های اطراف آن اتفاق می‌افتد. بنابراین استفاده از ویلچر به تنهایی مانع بیولوژیک برای حرکت ارتودنسی دندان ایجاد نمی‌کند.

با این حال ممکن است انتخاب وسیله ارتودنسی برای فردی با محدودیت حرکتی نیاز به بررسی دقیق‌تری داشته باشد. برای مثال اگر بیمار برای انجام بهداشت دهان وابستگی زیادی به مراقب داشته باشد، استفاده از براکت ثابت می‌تواند رعایت بهداشت را دشوارتر کند. در چنین شرایطی، اگر از نظر نوع ناهنجاری امکان‌پذیر باشد، ممکن است روش‌های دیگری نیز مورد بررسی قرار گیرند.

بنابراین تصمیم بین ارتودنسی ثابت، ارتودنسی متحرک یا الاینرهای شفاف باید بر اساس شرایط واقعی بیمار گرفته شود و نمی‌توان صرفاً به دلیل استفاده فرد از ویلچر یک روش را برای همه مناسب دانست.

اولین مسئله؛ دسترسی فرد ویلچری به محیط درمان

یکی از نکاتی که گاهی حتی از خود درمان ارتودنسی مهم‌تر می‌شود، دسترسی بیمار به فضای درمان است.

فردی که از ویلچر استفاده می‌کند ممکن است برای ورود به ساختمان، استفاده از آسانسور، عبور از راهروها یا رسیدن به یونیت دندانپزشکی با محدودیت‌هایی روبه‌رو شود. بنابراین بهتر است بیمار یا همراه او قبل از مراجعه درباره شرایط دسترسی به کلینیک سؤال کند تا روز مراجعه با مشکل غیرمنتظره‌ای مواجه نشود.
در کلینیک ما چند پله تا واحد ما فاصله دارد که به کمک دو نفر امکان بالا آوردن ویلچر هست.

موضوع بعدی انتقال از ویلچر به یونیت است.

همه بیماران شرایط یکسانی ندارند. بعضی از افراد می‌توانند با کمک مختصر روی یونیت دندانپزشکی قرار بگیرند، برخی به کمک همراه نیاز دارند و در بعضی شرایط جابه‌جایی بیمار دشوار یا حتی نامناسب است.

در چنین مواردی باید قبل از شروع درمان مشخص شود که بهترین و ایمن‌ترین روش برای معاینه و انجام اقدامات ارتودنسی چیست.

هدف این نیست که بیمار حتماً خودش را با روال معمول مطب تطبیق دهد؛ تا حد امکان باید شرایط درمان متناسب با توانایی بیمار تنظیم شود.

مدت زمان جلسات ارتودنسی اهمیت دارد

جلسات طولانی دندانپزشکی ممکن است برای بعضی از افراد دارای ضایعه نخاعی خسته‌کننده باشد.

توانایی حفظ وضعیت بدن، دردهای اسکلتی‌عضلانی، اسپاسم، مشکلات مربوط به کنترل تنه یا حتی نیاز بیمار به تغییر وضعیت می‌تواند باعث شود یک جلسه طولانی که برای فرد دیگری مشکلی ایجاد نمی‌کند، برای این بیمار دشوار باشد.

به همین دلیل گاهی تقسیم یک جلسه طولانی به جلسات کوتاه‌تر انتخاب مناسب‌تری است.

به‌خصوص در جلسه نصب براکت‌ها که معمولاً نسبت به جلسات تنظیم دوره‌ای زمان بیشتری نیاز دارد، بهتر است شرایط بیمار از قبل در نظر گرفته شود.

من ترجیح می‌دهم قبل از شروع درمان بدانم بیمار چه مدت می‌تواند بدون ناراحتی در یک وضعیت باقی بماند. همین اطلاعات ساده می‌تواند برنامه‌ریزی درمان را بسیار راحت‌تر کند.

اهمیت بررسی سابقه پزشکی و داروهای مصرفی

قبل از شروع ارتودنسی در افراد دارای ضایعه نخاعی، گرفتن شرح حال پزشکی دقیق اهمیت زیادی دارد.

بعضی از بیماران ممکن است داروهای متعددی مصرف کنند یا شرایط پزشکی دیگری نیز داشته باشند. داروهای ضدانعقاد، داروهای مربوط به اسپاسم عضلانی، داروهای کنترل درد و سایر داروهای مصرفی باید در پرونده پزشکی ثبت شوند.

وجود ضایعه نخاعی به تنهایی دلیل قطع یا تغییر هیچ دارویی نیست و بیمار نیز نباید برای انجام ارتودنسی دارویی را خودسرانه قطع کند.

در صورت وجود بیماری‌های همراه یا مصرف داروهایی که ممکن است بر اقدامات دندانپزشکی یا شرایط استخوان و لثه تأثیر بگذارند، ممکن است قبل از درمان نیاز به مشورت با پزشک معالج وجود داشته باشد.

بهداشت دهان؛ شاید مهم‌ترین چالش ارتودنسی افراد دارای محدودیت حرکتی

بهداشت دهان در تمام بیماران ارتودنسی اهمیت دارد، اما در فردی که محدودیت حرکتی اندام فوقانی نیز دارد، اهمیت آن چند برابر می‌شود.

براکت‌ها و سیم‌های ارتودنسی محل‌های بیشتری برای تجمع پلاک میکروبی ایجاد می‌کنند. اگر مسواک زدن و تمیز کردن اطراف براکت‌ها به خوبی انجام نشود، احتمال التهاب لثه، ایجاد لکه‌های سفید روی مینای دندان و پوسیدگی افزایش پیدا می‌کند.

فرد دارای ضایعه نخاعی ممکن است هیچ مشکلی برای مسواک زدن نداشته باشد، اما در برخی افراد عملکرد دست‌ها نیز تحت تأثیر قرار گرفته است.

در این شرایط باید کاملاً عملی فکر کرد.

مسواک برقی، برس‌های بین‌دندانی و سایر وسایل کمک‌بهداشتی می‌توانند برای بعضی بیماران مفید باشند. در افرادی که توانایی کافی برای تمیز کردن دندان‌ها ندارند، آموزش همراه یا مراقب نیز ممکن است بخشی از برنامه درمان باشد.

اگر از همان ابتدا بدانیم رعایت بهداشت با براکت ثابت بسیار دشوار خواهد بود، این موضوع باید هنگام انتخاب روش ارتودنسی در نظر گرفته شود.

آیا ارتودنسی نامرئی برای افراد روی ویلچر بهتر است؟

گاهی تصور می‌شود الاینرهای شفاف یا همان پلاک‌های شفاف ارتودنسی الزاماً برای افراد دارای محدودیت جسمی بهتر هستند، اما چنین قاعده‌ای وجود ندارد.

الاینرها یک مزیت مهم دارند: هنگام مسواک زدن از دهان خارج می‌شوند و بنابراین تمیز کردن دندان‌ها نسبت به براکت ثابت می‌تواند آسان‌تر باشد.

اما از طرف دیگر، بیمار باید بتواند پلاک را به‌درستی داخل دهان قرار دهد و خارج کند و طبق برنامه از آن استفاده کند. اگر حرکات ظریف دست محدود باشد، همین خارج و وارد کردن الاینر ممکن است دشوار شود.

بنابراین انتخاب ارتودنسی نامرئی برای فرد دارای ضایعه نخاعی باید بر اساس توانایی دست‌ها، همکاری بیمار و نوع ناهنجاری دندانی و فکی صورت گیرد، نه صرفاً به دلیل استفاده از ویلچر.

اسپاسم عضلانی و درمان ارتودنسی

بعضی از افراد دارای ضایعات نخاعی ممکن است اسپاسم عضلانی داشته باشند.

شدت اسپاسم و عواملی که باعث تحریک آن می‌شوند از فردی به فرد دیگر متفاوت است. اضطراب، وضعیت نامناسب بدن، جابه‌جایی یا بعضی محرک‌ها ممکن است در برخی افراد اسپاسم را تشدید کنند.

اطلاع متخصص ارتودنسی از این موضوع قبل از درمان اهمیت دارد.

اگر بیمار می‌داند که قرار گرفتن در وضعیت خاصی باعث ایجاد اسپاسم می‌شود یا روش مشخصی برای کاهش آن دارد، بهتر است قبل از شروع کار آن را با تیم درمان مطرح کند.

گاهی چند دقیقه زمان بیشتر برای قرار گرفتن صحیح بیمار می‌تواند جلسه درمانی را برای بیمار و تیم ارتودنسی بسیار راحت‌تر کند.

یک نکته مهم در برخی ضایعات نخاعی؛ دیس‌رفلکسی اتونومیک

در افراد دارای ضایعات نخاعی در سطوح بالاتر، به‌ویژه در ضایعات T6 و بالاتر، موضوعی به نام Autonomic Dysreflexia یا دیس‌رفلکسی اتونومیک اهمیت پیدا می‌کند.

این وضعیت می‌تواند در اثر محرک‌های مختلف در قسمت‌های پایین‌تر از سطح ضایعه ایجاد شود و با افزایش قابل‌توجه فشار خون و علائمی مانند سردرد، تعریق یا تغییرات دیگر همراه باشد.

این موضوع برای دندانپزشک اهمیت دارد و بیمارانی که سابقه چنین حالتی دارند حتماً باید پیش از شروع درمان ارتودنسی، متخصص ارتودنسی را مطلع کنند.

در صورت وجود سابقه دیس‌رفلکسی اتونومیک یا سایر مشکلات مهم پزشکی، هماهنگی با پزشک معالج بیمار می‌تواند بخشی از برنامه درمانی باشد.

زخم فشاری و نحوه قرار گرفتن بیمار

فردی که برای مدت طولانی روی ویلچر قرار دارد ممکن است نسبت به فشار طولانی‌مدت در بعضی نواحی بدن حساس باشد یا سابقه زخم فشاری داشته باشد.

به همین دلیل قرار گرفتن طولانی روی یونیت دندانپزشکی بدون تغییر وضعیت ممکن است برای بعضی بیماران مناسب نباشد.

در چنین شرایطی جلسات کوتاه‌تر، توجه به نحوه قرارگیری بدن و دادن فرصت برای تغییر وضعیت می‌تواند کمک‌کننده باشد.

اینها جزئیات کوچکی به نظر می‌رسند، اما تجربه درمان بیمار را به شکل قابل‌توجهی تغییر می‌دهند.

آیا طول درمان ارتودنسی در افراد دارای ضایعه نخاعی بیشتر است؟

نه لزوماً.

مدت درمان ارتودنسی بیشتر به نوع ناهنجاری، سن بیمار، وضعیت استخوان و لثه، همکاری بیمار، روش درمان و میزان حرکت مورد نیاز دندان‌ها بستگی دارد.

بنابراین نمی‌توان گفت چون فرد روی ویلچر است درمان ارتودنسی او طولانی‌تر خواهد بود.

البته اگر شرایط جسمی بیمار باعث شود فواصل جلسات تغییر کند، رعایت بهداشت دشوار باشد یا محدودیت‌هایی در اجرای بعضی مراحل درمان وجود داشته باشد، ممکن است برنامه درمان نیاز به تغییر داشته باشد.

هدف اصلی در این بیماران نیز مانند سایر بیماران، رسیدن به نتیجه مناسب با کمترین فشار غیرضروری و حفظ سلامت دندان‌ها و لثه است.

قبل از شروع ارتودنسی چه بررسی‌هایی لازم است؟

در کلینیک ارتودنسی دکتر مهدی فهیمی هنزائی تصمیم برای شروع درمان صرفاً با نگاه کردن به نامرتبی دندان‌ها گرفته نمی‌شود.

معاینه دندان‌ها و فک‌ها، بررسی سلامت لثه، وجود پوسیدگی، وضعیت بهداشت دهان و بررسی تصاویر رادیوگرافی مورد نیاز از مراحل معمول ارزیابی هستند.

در فرد دارای ضایعه نخاعی علاوه بر این موارد، چند سؤال دیگر نیز اهمیت پیدا می‌کند: سطح و شدت ضایعه چگونه است؟ بیمار از چه داروهایی استفاده می‌کند؟ آیا بیماری همراه مهمی وجود دارد؟ آیا سابقه دیس‌رفلکسی اتونومیک دارد؟ آیا می‌تواند از ویلچر به یونیت منتقل شود؟ کنترل سر و تنه چگونه است؟ آیا می‌تواند شخصاً مسواک بزند؟ آیا اسپاسم یا درد با نشستن یا خوابیدن طولانی ایجاد می‌شود؟

پاسخ همین سؤالات کمک می‌کند درمان را متناسب با خود فرد طراحی کنیم.

نقش همراه یا مراقب در درمان ارتودنسی

بسیاری از افراد دارای ضایعه نخاعی کاملاً مستقل هستند و نیازی به کمک دیگران ندارند. بنابراین نباید به صورت پیش‌فرض تصور کرد فردی که از ویلچر استفاده می‌کند وابسته به همراه است.

اما اگر بیمار برای جابه‌جایی، رعایت بهداشت دهان یا انجام برخی فعالیت‌های روزمره از مراقب کمک می‌گیرد، حضور و آموزش آن فرد می‌تواند در موفقیت درمان ارتودنسی مؤثر باشد.

برای مثال ممکن است لازم باشد نحوه تمیز کردن اطراف براکت‌ها به همراه بیمار نیز آموزش داده شود.

در چنین شرایطی، همراه بخشی از یک همکاری سه‌جانبه میان بیمار، خانواده یا مراقب و تیم ارتودنسی خواهد بود.

هدف ارتودنسی فقط زیبایی نیست

گاهی وقتی درباره ارتودنسی افراد دارای معلولیت جسمی صحبت می‌شود، این سؤال مطرح می‌شود که آیا انجام چنین درمانی ضروری است؟

پاسخ به شرایط هر بیمار بستگی دارد.

ارتودنسی فقط برای مرتب شدن ظاهری دندان‌ها انجام نمی‌شود. اصلاح بعضی ناهنجاری‌های دندانی می‌تواند تمیز کردن دندان‌ها را آسان‌تر کند، تماس‌های دندانی را بهبود دهد و در کنار آن تأثیر قابل‌توجهی بر ظاهر لبخند داشته باشد.

از سوی دیگر، داشتن یک لبخند زیبا خواسته‌ای کاملاً طبیعی است و استفاده از ویلچر نباید باعث شود خواسته‌های فرد درباره ظاهر دندان‌ها نادیده گرفته شود.

فرد دارای ضایعه نخاعی قبل از هر چیز یک انسان با نیازها، سلیقه‌ها و انتظارات شخصی خودش است.

درمان باید برای بیمار طراحی شود، نه بیمار برای درمان

این شاید مهم‌ترین نکته‌ای باشد که در برخورد با بیماران دارای محدودیت حرکتی باید به آن توجه کنیم.

گاهی در پزشکی و دندانپزشکی به دلیل عادت به یک روال مشخص، انتظار داریم همه بیماران دقیقاً با همان شرایط استاندارد درمان شوند. در حالی که یک تغییر کوچک در برنامه می‌تواند شرایط را برای یک بیمار بسیار آسان‌تر کند.

ممکن است یک بیمار به زمان بیشتری برای ورود و قرار گرفتن روی یونیت نیاز داشته باشد. فرد دیگری جلسات کوتاه‌تر را ترجیح دهد. بیمار دیگری برای مسواک زدن نیاز به وسیله کمکی داشته باشد و فرد دیگری تقریباً هیچ تفاوتی با سایر بیماران از نظر روند درمان نداشته باشد.

بنابراین وجود ضایعه نخاعی نباید باعث شود قبل از معاینه درباره امکان یا عدم امکان ارتودنسی تصمیم بگیریم.

ارتودنسی افراد دارای ضایعه نخاعی در کلینیک ارتودنسی دکتر مهدی فهیمی هنزائی

اگر فردی دارای ضایعه نخاعی است و از ویلچر استفاده می‌کند، اولین قدم برای تصمیم‌گیری درباره ارتودنسی یک ارزیابی دقیق است.

در کلینیک ارتودنسی دکتر مهدی فهیمی هنزائی تلاش ما این است که قبل از انتخاب روش درمان، علاوه بر وضعیت دندان‌ها و فک‌ها، شرایط جسمی و توانایی‌های فرد نیز در نظر گرفته شود.

ممکن است پس از معاینه، ارتودنسی ثابت بهترین گزینه باشد. در بیمار دیگری الاینرهای شفاف قابل بررسی باشند و در شرایط دیگری لازم باشد ابتدا مشکلات دندانی یا لثه‌ای برطرف شوند.

من به عنوان متخصص ارتودنسی ترجیح می‌دهم طرح درمان برای هر بیمار به صورت اختصاصی انتخاب شود؛ به‌خصوص زمانی که شرایط پزشکی یا محدودیت حرکتی خاصی وجود دارد.

جمع‌بندی

داشتن ضایعه نخاعی و استفاده از ویلچر در بسیاری از افراد مانعی برای داشتن دندان‌های مرتب و انجام درمان ارتودنسی نیست.

نکته اصلی این است که درمان با شناخت شرایط واقعی بیمار برنامه‌ریزی شود.

دسترسی به فضای درمان، امکان انتقال به یونیت، مدت مناسب جلسات، وضعیت عضلات و اسپاسم، داروهای مصرفی، توانایی رعایت بهداشت دهان و وجود مشکلات پزشکی همراه همگی باید در کنار نوع ناهنجاری دندانی و فکی بررسی شوند.

در بعضی بیماران روند ارتودنسی تقریباً مشابه سایر افراد خواهد بود و در بعضی دیگر تنها با چند تغییر ساده در نحوه و زمان‌بندی جلسات می‌توان شرایط بسیار مناسب‌تری ایجاد کرد.

اگر شما یا یکی از اعضای خانواده‌تان دارای ضایعه نخاعی هستید و برای جابه‌جایی از ویلچر استفاده می‌کنید، بهتر است قبل از اینکه به دلیل شرایط جسمی از انجام ارتودنسی منصرف شوید، ابتدا توسط متخصص ارتودنسی معاینه شوید.

پس از بررسی وضعیت دندان‌ها، فک‌ها، لثه و شرایط عمومی می‌توان مشخص کرد که آیا درمان ارتودنسی برای شما مناسب است و کدام روش می‌تواند انتخاب بهتری باشد.