خطر آسیب عصب فک پایین در زمان جراحی دندان عقل….آنچه هر بیمار و دندان‌پزشک باید بداند

در مطب ما معمولا ۵شنبه ها جراحی های دندان توسط متخصص انجام میشود…
جراحی دندان عقل، به‌ویژه دندان عقل نهفته‌ی فک پایین، یکی از شایع‌ترین جراحی‌های دهان و فک است که روزانه در مطب‌ها و کلینیک‌های دندان‌پزشکی انجام می‌شود. اگرچه در اغلب موارد این جراحی بدون عارضه‌ی جدی انجام می‌گیرد، اما یکی از مهم‌ترین و نگران‌کننده‌ترین عوارض احتمالی آن، آسیب به عصب فک پایین یا همان عصب آلوئولار تحتانی (Inferior Alveolar Nerve) است.

به‌عنوان متخصص ارتودنسی و با تجربه‌ی سال‌ها همکاری با جراحان فک و صورت، بارها با بیمارانی مواجه شده‌ام که پس از جراحی دندان عقل دچار بی‌حسی، گزگز یا اختلالات حسی در لب و چانه شده‌اند. هدف من از نگارش این مقاله در اگاه ‌سازی بیماران و همکاران درباره‌ی علت‌ها، میزان خطر، روش‌های پیشگیری و مدیریت آسیب عصب فک پایین است.

عصب فک پایین چیست و چه وظیفه‌ای دارد؟

عصب آلوئولار تحتانی یکی از شاخه‌های اصلی عصب سه‌قلو (Trigeminal nerve) است که وظیفه‌ی انتقال حس از دندان‌های فک پایین، لب پایین، چانه و بخشی از لثه‌ها را بر عهده دارد. این عصب از کانالی استخوانی در داخل فک پایین عبور می‌کند که به آن کانال مندیبولار گفته می‌شود.

نکته‌ی مهم این است که ریشه‌های دندان عقل پایین در بسیاری از افراد در تماس نزدیک یا حتی چسبیده به این کانال عصبی قرار دارند و همین موضوع، جراحی این دندان را به عملی حساس تبدیل می‌کند.

چرا جراحی دندان عقل می‌تواند به عصب آسیب بزند؟

آسیب عصب فک پایین در زمان جراحی دندان عقل معمولاً به یکی از دلایل زیر اتفاق می‌افتد:

1. نزدیکی بیش از حد ریشه دندان عقل به عصب

در برخی بیماران، ریشه‌های دندان عقل:

• دور عصب پیچیده‌اند
• به کانال عصبی فشار می‌آورند
• یا حتی از دو طرف عصب عبور کرده‌اند

در چنین شرایطی، خارج کردن دندان بدون خطر عصبی نیازمند مهارت و برنامه‌ریزی دقیق است.

2. فشار یا کشش بیش از حد حین جراحی

استفاده از اهرم‌ها و ابزار جراحی با نیروی زیاد می‌تواند باعث کشش یا له‌شدگی عصب شود.

3. برش استخوان بیش از حد

برداشتن بیش از اندازه‌ی استخوان اطراف دندان عقل، به‌ویژه در موارد نهفتگی عمیق، احتمال تماس مستقیم با عصب را افزایش می‌دهد.

4. التهاب یا هماتوم پس از جراحی

حتی اگر عصب مستقیماً بریده نشود، تورم شدید یا خونریزی داخلی پس از جراحی می‌تواند باعث فشار ثانویه روی عصب و ایجاد علائم حسی شود.

علائم آسیب عصب فک پایین بعد از جراحی عقل

بیمارانی که دچار آسیب عصب می‌شوند، ممکن است علائم زیر را تجربه کنند:

• بی‌حسی لب پایین
• بی‌حسی چانه
• گزگز یا مورمور شدن
• احساس برق‌گرفتگی
• کاهش یا از بین رفتن حس دندان‌ها
• در موارد نادر، درد عصبی مزمن

این علائم ممکن است:

• موقتی (چند هفته تا چند ماه)
• یا در موارد نادر، دائمی باشند

در کلینیک ارتودنسی دکتر مهدی فهیمی هنزائی، همواره به بیماران تأکید می‌کنیم که هرگونه بی‌حسی طول‌کشیده پس از جراحی باید جدی گرفته شود.

آیا آسیب عصب فک پایین دائمی است؟

خبر خوب این است که بیش از ۸۵ تا ۹۰ درصد آسیب‌های عصبی پس از جراحی دندان عقل، موقتی هستند و طی چند هفته تا چند ماه به‌تدریج بهبود می‌یابند.

اما در مواردی که:

• عصب بریده شده باشد
• یا آسیب شدید و عمیق باشد

ممکن است بی‌حسی دائمی باقی بماند؛ هرچند این حالت نادر است و معمولاً در جراحی‌های پرخطر و بدون بررسی‌های تصویربرداری دقیق رخ می‌دهد.

نقش تصویربرداری در پیشگیری از آسیب عصب

یکی از مهم‌ترین اصول پیشگیری، ارزیابی دقیق پیش از جراحی است.

عکس پانورامیک

در قدم اول، عکس OPG می‌تواند نشانه‌هایی از خطر را نشان دهد، مانند:

• تیره شدن ریشه‌ها
• انحراف کانال عصبی
• قطع شدن دیواره‌ی کانال

CBCT (سی‌بی‌سی‌تی)

در موارد مشکوک، تصویربرداری سه‌بعدی CBCT ضروری است. این روش:

• موقعیت دقیق عصب را مشخص می‌کند
• میزان تماس ریشه با عصب را نشان می‌دهد
• به جراح در انتخاب تکنیک مناسب کمک می‌کند

تکنیک‌های کاهش خطر آسیب عصب

1. کرونکتومی (Coronectomy)

در مواردی که ریشه‌ها کاملاً به عصب چسبیده‌اند، به‌جای خارج کردن کامل دندان:

• فقط تاج دندان برداشته می‌شود
• ریشه‌ها در استخوان باقی می‌مانند

این روش خطر آسیب عصبی را به‌طور چشمگیری کاهش می‌دهد.

2. ارجاع به جراح فک و صورت مجرب

همه‌ی دندان‌های عقل برای جراحی ساده نیستند. انتخاب جراح باتجربه، نقش حیاتی دارد.

3. برنامه‌ریزی دقیق جرا

انتخاب مسیر برش، میزان برداشت استخوان و نوع ابزار همگی در کاهش ریسک مؤثرند.

اگر بعد از جراحی دچار بی‌حسی شدیم، چه کنیم؟

به بیماران کلینیک ارتودنسی مون توصیه می‌کنم:

• در روزهای اول آرامش خود را حفظ کنند
• بی‌حسی خفیف تا ۲–۳ هفته معمولاً طبیعی است
• از مصرف خودسرانه دارو پرهیز کنند
• در صورت تداوم علائم بیش از ۳–۴ هفته، حتماً معاینه شوند

در برخی موارد:

• داروهای نوروتروپیک
• ویتامین‌های گروه B
• فیزیوتراپی عصبی می‌توانند به بهبود کمک کنند.

نقش ارتودنسی در تصمیم‌گیری درباره دندان عقل

به‌عنوان متخصص ارتودنسی، معتقدم همه‌ی دندان‌های عقل الزاماً نباید کشیده شوند. در بسیاری از موارد، با بررسی وضعیت فک، نظم دندان‌ها و شرایط عصب، می‌توان تصمیم آگاهانه‌تری گرفت.

گاهی نگه‌داشتن دندان عقل بدون علامت، کم‌خطرتر از جراحی پرریسک آن است؛ تصمیمی که فقط با بررسی تخصصی امکان‌پذیر است.

جمع‌بندی

آسیب عصب فک پایین در جراحی دندان عقل:

• نادر ولی مهم است
• اغلب قابل پیشگیری است
• نیازمند بررسی دقیق و تصمیم‌گیری آگاهانه است

آگاهی بیمار، انتخاب جراح مناسب و استفاده از تصویربرداری پیشرفته، سه ضلع اصلی پیشگیری از این عارضه هستند.